कार्ल माक्र्स शुरुमा दार्शनिक हेगेलका शिष्य थिए । हेगेलले द्धन्द्धवादको सिद्धान्तको विकास गरेका थिए तर उनको दर्शन अधिभूतवादी थियो । माक्र्सले यसलाई थप विकास गरेर द्धन्द्धात्मक भौतिकवादको विकास गरे । माक्र्सले हेगेलको आदर्शवादी व्याख्यामा मात्र सिमित रहेनन् । माक्र्स र हेगेलको दार्शनिक संवाद हामीले तपाईहरुको बीचमा प्रकाशित गरेका छौं ।
मार्क्स : तपाईं “निरपेक्ष आत्मा”को कुरा यसरी गर्नुहुन्छ, मानौं ब्रह्माण्ड नै तपाईंको दर्शनले आफूलाई व्याख्या गरोस् भनेर बसेको छ। शोपेनहाउर तपाईंको प्रणाली सहनै सकेनन्, किर्केगार्डले तपाईंले अस्तित्वलाई एउटा अमूर्त कुरामा बदलिदिनुभयो भन्ठाने, र तपाईंका प्रशंसकहरूलाई पनि तपाईं के भन्दै हुनुहुन्छ भन्ने बुझ्न गाह्रो छ।
हेगेल : र तिमी शोपेनहाउरलाई यसरी समात्छौ, मानौं ऊ तिम्रो साथी हो। तिमी त यसरी भनिरहेका छौ, जसरी उनीहरू तिमीलाई मन पराउँछन्, कार्ल।
मार्क्स : कम्तीमा मेरो दर्शनले मानिसहरूले वास्तवमै बाँचिरहेको संसार व्याख्या गर्छ। कामदारहरू भोकै छन्, पुँजीपतिहरू धनी हुँदै छन्, र तपाईं आफ्नो अध्ययनकक्षमा बसेर ब्रह्माण्डलाई कुनै कर्मचारीले कागज भर्दै गरेको जस्तो बनाइरहनुहुन्छ।
हेगेल : कति मीठो कुरा। तिमीले मेरो द्वन्द्वात्मकता लियौ, त्यसको दार्शनिक गहिराइ हटायौ, त्यसमाथि कारखानाको पोशाक लगाइदियौ, र आफैंलाई मानवताको मुक्तिदाता ठान्यौ। तिमी अझै मेरै प्रणालीभित्रै हिँडिरहेका छौ, कार्ल। तिमीले त केवल फर्निचर सारेका मात्रै हौ।
मार्क्स: मैले तपाईंको द्वन्द्वात्मकतालाई उल्टाइदिएँ, किनभने तपाईं विचारहरूको पूजामा यति व्यस्त हुनुहुन्थ्यो कि मानिसहरूलाई रोटी चाहिन्छ भन्ने कुरा देख्नुभएन। इतिहास तपाईंको प्रिय “आत्मा”को आत्म(विकास होइन। यो सम्पत्ति, शक्ति, र कसले कसको श्रममा बाँच्ने भन्ने संघर्ष हो।
हेगेल: र तैपनि तिमी यसरी बोल्छौ, मानौं स्वामित्व बदलिएपछि मानवीय मूर्खता आफैं जादुले हराउनेछ। तिमी कल्पना गर्छौ—आर्थिक जन्जिरहरू भाँचिएपछि मानवता अचानक तर्कसंगत हुनेछ। तिमीले मानवतालाई भेटेका छौ, कार्ल, कि आफ्नै किताबमा मात्र पढेका छौरु
मार्क्स: तपाईंभन्दा राम्रोसँग भेटेको छु। तपाईं विद्यमान राज्यलाई तर्कको चरम परिणाम ठान्नुहुन्छ। तपाईं सत्तालाई दार्शनिक वस्त्र पहिराएर “आवश्यक” भन्नुहुन्छ। तपाईंको प्रणालीले इतिहासलाई यसरी सुनाउँछ, मानौं हरेक अन्याय महान् निष्कर्षतर्फको अर्को खुड्किलो मात्र हो।
हेगेल: र तिमी इतिहासलाई आर्थिक अदालत बनाइदिन्छौ, जहाँ हरेक मानवीय प्रेरणालाई वर्गको न्यायाधीशसामु घिसारिन्छ। कला, धर्म, प्रेम, दर्शन—मानवताको सम्पूर्ण आन्तरिक जीवन—सबैलाई भौतिक परिस्थितिका लक्षणमा घटाइदिन्छौ। मानव आत्माको कति गरिब चित्र१
मार्क्स: मानव आत्माको उपदेशले मलाई बचाऊ।
