कार्ल माक्र्सको सिद्धान्तहरूमा आधारित भारतीय कम्युनिष्ट पार्टीको नेतृत्वमा पहिलो सरकार सन् १९५७ मा केरलामा गठन भएको थियो । तर पछिल्लो विधानसभा चुनावी नतिजाले भारतमा अब कुनै कम्युनिष्ट सरकार बाँकी रहेन ।

भारतमा माक्र्सको प्रभाव पहिले जस्तो अहिले रहेन । यसका पछाडि धेरै सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक कारणहरू रहेको देखापर्छ । भारतीय समाज धनीविरुद्ध गरिबको आधारमा अर्थात् वर्गसंघर्षले मात्र काम नगरेको हुनसक्छ । बरु यो देशमा जाति, धर्म, भाषा र क्षेत्रीय पहिचानको राजनीति प्रभावशाली रहेको देखाउँछ । यहाँ वर्ग संघर्षको शुद्ध माक्र्सवादी मोडेल पूर्ण रूपमा फिट नभएको हुनसक्छ वा प्रभावशाली नहुनसक्छ ।

धेरैको विश्वास छ कि भारतीय कम्युनिष्ट पार्टीहरू परिवर्तित अर्थतन्त्र र नयाँ पुस्ताको आकांक्षासँग छिट्टै अनुकूल हुन असफल भए । लामो समयसम्म वामपन्थी शासनपछि पश्चिम बंगाल र त्रिपुराजस्ता राज्यहरूमा सत्ता परिवर्तनले वामपन्थीहरूको समर्थन आधार कति हदसम्म घटेको छ भनेर स्पष्ट रूपमा देखिएको छ । अहिले केरला राज्यको विधानसभाको निर्वाचनका परिणामले त्यही संकेत गरेको छ ।

माक्र्स र एंगेल्सको कम्युनिस्ट घोषणापत्र सन् १८४८ मा प्रकाशित भएको थियो र रूसमा पहिलो कम्युनिस्ट राजनीतिक प्रणाली स्थापित भएको थियो । नोभेम्बर ७, १९१७ को बोल्सेभिक क्रान्तिले रूसी राजतन्त्रलाई उखाल्यो र कम्युनिस्टहरूलाई सत्तामा ल्यायो । रूसी कम्युनिस्ट पार्टीका महासचिव भ्लादिमिर इलिच लेनिनको नेतृत्वमा सरकार गठन भयो । अन्तिम जार निकोलस द्वितीयलाई पदच्युत गरियो । यद्यपि रूसी क्रान्ति किसान–मजदूर क्रान्ति कम र बुद्धिजीवीहरूले नेतृत्व गरेको क्रान्ति बढी थियो, जसमा प्रचारले प्रमुख भूमिका खेलेको थियो ।

रूसमा सत्ता परिवर्तनपछि लेनिनले युद्धहरूमा तटस्थ रहने निर्णय गरे तर व्यवहारमा रूसी शासनले सम्पूर्ण पूर्वी युरोपलाई आफ्नो अधीनमा राख्यो भन्ने आरोप लगाइन्छ । अन्ततः मार्च ३०, १९२२ मा रूस, युक्रेन, बेलारुस र ट्रान्सकाकेशियन देशहरूले सोभियत संघ नामको एउटा विशाल साझा मञ्च गठन गरे । १५ देशहरूको यो संघलाई पछि सोभियत संघ भनियो ।

रुसी सोभियत सत्ताको आयु केवल ७० वर्ष

यी देशहरू -पूर्वी सोभियत सत्ता)ले साझा संस्कृतिको विकास गरेनन्, न त रूसी कम्युनिष्ट पार्टीले आफ्नो समयको संसारबाट आफूलाई विकास नैं गर्न सक्यो । अमेरिकी नीतिहरूको कडा विरोधको बाबजुद रुस -सोभियत संघ) ले दोस्रो विश्वयुद्धमा पूर्ण रूपमा भाग लियो । फलस्वरूप शीतयुद्धको समयमा रुस -सोभियत संघ) को ध्यान मात्र हतियार उत्पादन, भण्डारण र बेच्नमा रह्यो ।

सोभियत संघ जहिल्यैं अमेरिकाको रणनीतिक प्रतिद्वन्द्वी रह्यो तर आर्थिक मोर्चामा नराम्ररी असफल भयो । यसैबीच अमेरिकाले यसलाई कूटनीतिक चालबाजीमा परिणत ग¥यो । सोभियत कूटनीतिको सबैभन्दा ठूलो असफलता अफगानिस्तानमा थियो । मध्य एशियामा उसका नीतिहरू निरन्तर असफल भए । अन्ततः सन् १९९१ मा सोभियत संघ विघटन हुन पुग्यो । त्यो कम्युनिस्ट देश जसले आफ्नो ७० औं जन्मदिन पनि पूरा गर्न पाएन । भन्ने गरिन्छ कि सोभियत संघ पतन हुँदाको समयसम्म उनीहरु पर्याप्त खानाका लागि नैं संघर्ष गरिरहेका थिए ।

उत्पादन र व्यापारमा चीनको जोड

यसका विपरीत चीनले अक्टोबर १, १९४९ मा सामन्तवाद र दलाल पुँजीवादबाट स्वतन्त्रता प्राप्त गर्यो । माओ त्सेतुङको नेतृत्वमा चीनले नयाँ सर्वहारा क्रान्ति गर्यो र यसै मितिमा जनवादी गणतन्त्र चीन -एच्ऋ) को घोषणा गरियो । यद्यपि चीनले सोभियत संघबाट पाठ सिक्यो । हतियार संचय कार्यक्रमलाई पछ्याउनुको सट्टा उसले साना वस्तुहरूदेखि भारी मेसिनरीहरूसम्म सबै चीजहरूको उत्पादनमा आत्मनिर्भरतालाई जोड दियो । फलस्वरूप चीनले आज लगभग सबै चीजहरू उत्पादन गर्दछ र पूँजीवादी देशहरूलाई आफ्नो बजार बनाएको छ । पहिलो यसले आफ्नो बढ्दो जनसंख्यालाई नियन्त्रण गर्यो र प्रभावकारी रूपमा उत्पादन सुधार गर्यो ।माक्र्सको सिद्धान्तलाई चीनले थप विकसित गर्यो ।

सोभियत संघको पतनपछि जब विश्वभरका ठूला कम्पनीहरूले सस्तो श्रमको खोजीमा तेस्रो विश्वमा लगानी गर्न थाले । चीनले ती कम्पनीहरूलाई सस्तो श्रम उपलब्ध गरायो । यसले तिनीहरूका उत्पादनहरूका लागि सामानहरू पनि उत्पादन ग¥यो ।

प्रचुर र सस्तो उत्पादन नैं चीनको विशेषता

फmलस्वरूप चाहे त्यो अमेरिकी कम्पनीको उत्पादन होस् या जर्मनीको । फ्रान्स होस् या बेलायतको, यसको एसेम्बली चीनमा गरिन्छ । यसबाहेक चीनले आफ्ना युवाहरूलाई अमेरिका र बेलायतजस्ता विकसित देशहरूका विश्वविद्यालयहरूमा पढ्न पठाएको छ र त्यसपछि तिनीहरूलाई फिर्ता ल्याएको छ । चीनले यी युवाहरूको प्राविधिक ज्ञानबाट लाभ उठाएको छ । यही कारणले गर्दा एआईको यस युगमा, चीनले रोबोटदेखि दैनिक आवश्यक पर्ने सबै चीजहरू उत्पादन गरिरहेको छ । यसका उत्पादनहरू सस्ता छन् र यही कारणले गर्दा विश्वका विकसित देशहरूले पनि चीनबाट उपभोग्य वस्तुहरू आयात गर्छन् ।

चिनियाँ कम्युनिज्म माक्र्सको समानताको व्याख्याभन्दा फरक देखिएको हुन सक्छ तर यसमा सार्वजनिक कल्याणको भावना छ । चिनियाँ समाजमा असमानता उच्च छ र भ्रष्टाचार पनि व्याप्त छ, तर उत्पादनको प्रचुरताका कारण त्यहाँ मानिसहरूले रोजगारी पाएका छन् । त्यसैले चीनको कम्युनिस्ट शासन स्थिर छ ।
व्यापारको सन्दर्भमा चीनले पूँजीवादी देशहरूलाई चुनौती दिएको छ ।

चीनले गर्यो आफ्नैं कम्युनिस्ट दर्शनको विकास

आज चीनले प्रविधि र पूर्वाधारसहित समृद्धिमा अमेरिकालाई उछिन्दैंछ । यदि अमेरिकाले व्यापारमा कुनै खतराको सामना गर्छ भने त्यो चीन हो । यसरी कम्युनिस्ट चीनले व्यापारको हिसाबले पूँजीवादी देशहरूलाई चुनौती दिएको छ । रूस र अमेरिका भन्दा कम आणविक बम भए पनि यसले अब हतियार उत्पादन गरिरहेको छ र निर्यातका लागि उपलब्ध बजारहरू खोजिरहेको छ ।

विश्वलाई कम्युनिस्ट बनाउने रूसको अभियान असफल भएको छ तर चीन फरक ढंगले सफल भइरहेको छ । यो फरक कुरा हो कि रूसको कम्युनिस्ट अभिजात वर्गमा फेरियो र उसले आफ्ना जनतालाई रोजगारी वा आवश्यकताहरू प्रदान गर्न असमर्थ रह्यो । यो आधारभूत भिन्नता रूसी क्रान्तिको पछाडि बौद्धिक वर्गको कारणले हो, जो साम्यवादको सपना देख्दै आफ्नो कोठामा बसेका थिए । जबकि चीनमा माओत्सेतुङले किसान र कामदारहरूलाई परिचालन गरे र छापामार युद्ध लडे ।

पुनभार्षित गरौं कम्युनिष्ट घोषणापत्रको

हामीले साम्यवादको इतिहासलाई पनि अब पुनभार्षित गरौं । सन् १८४८ मा एउटा दर्शन स्थापित भयो जसले हजारौं वर्षको इतिहास, साहित्य र दर्शनलाई उल्ट्यायो । प्लेटोको कल्याणकारी राज्यको दृष्टिकोणलाई नयाँ रूपमा प्रस्तुत गर्यो । यो मानव इतिहासको पहिलो राज्य थियो, जसले अभिजात वर्ग र दास वर्गसहित सबैलाई स्तब्ध बनायो । कम्युनिष्ट घोषणापत्र जर्मन दार्शनिक माक्र्स र अर्का जर्मन विचारक एंगेल्सद्वारा जारी गरिएको त्यो समयको उथलपुथलकारी विचार थियो ।

यो घोषणापत्रले मानव जीवनको इतिहासमा एउटा यस्तो राज्यको परिकल्पना ग¥यो जहाँ सबै समान हुनेछन्, जसमा अभिजात वर्ग -कुलीन वर्ग र दासत्व) पनि समान हुनेछन् । सबैको समान अधिकार र सम्पत्तिको समान वितरण हुनेछ । राज्यले आफ्नो शक्तिमार्फत् यो समानता हासिल गर्नेछ । यो एक चमत्कारी घोषणापत्र थियो र यस्तो समानताको पहिले कहिल्यै कल्पना गरिएको थिएन । वर्ग संघर्षको यो सिद्धान्त प्रस्तुत गरेर माक्र्स र एंगेल्सले संसारलाई परिवर्तन गरे ।

वर्ग संघर्षको अवधारणा

यो वर्गसंघर्षको दर्शन यति आकर्षक थियो कि यसले युरोप, अमेरिका, अफ्रिका र एसियाभरि शासन गरिरहेका राजा, सम्राट र राजाहरूको सिंहासन तुरुन्तै हल्लायो । जतिबेला समाजभित्र विभिन्न वर्गहरूको अस्तित्वलाई स्वीकार गरिएको थियो तर तिनीहरूभित्र चलिरहेको द्वन्द्वलाई स्वीकार गरिएको थिएन । यो द्वन्द्वलाई तिखार्ने, निजी सम्पत्ति उन्मूलन गर्ने र वर्गविहीन, राज्यविहीन समाज स्थापना गर्ने लक्ष्य, काल्पनिक देखिन्थ्यो । यद्यपि १९ औं शताब्दीको मध्यसम्ममा अभिजात वर्ग -शासक वर्ग) र दासत्व -दास वा मजदुर र किसान) बीच विभाजन सिर्जना हुँदै थियो ।

फ्रान्सेली क्रान्ति -सन् १७८९) सँग समानताको सिद्धान्तको बीउ अंकुराउन थाल्यो । निरंकुश राजा लुइस सोह्रौंको अत्याचारबाट क्रोधित आम जनताले समानता, स्वतन्त्रता र भ्रातृत्वको जग बसाले । यो फ्रान्सेली क्रान्ति सन् १७८९ देखि सन् १७९९ सम्म चल्यो । तिनैं संघर्षको इतिहासबाट सिकेर माक्र्सले वर्गसंघर्षको सिद्धान्त प्रतिपादन गरे ।

शुरु फ्रान्सेली क्रान्तिबाट

त्यो उथलपुथलको अवधिमा लुइँ राजवंशको शासन समाप्त भयो तर नेपोलियन बोनापार्टले त्यो अवसरको फाइदा उठाएर मे १७, १८०४ मा आफ्नो तानाशाही सुरु गरे । उनले अप्रिल ६, १८१४ सम्म फ्रान्सको सम्राटको रूपमा शासन गरे । त्यसपछि उनले मार्च २०, १८१५ देखि सन् १८१५ सम्म फेरि शासन गरे । यस अवधिमा उनले आफ्नो साम्राज्य विस्तार गरे र यसका केही भाग अमेरिकालाई पनि बेचे । रूससँग युद्ध गर्ने गल्ती गरेर उनले आफ्नो साम्राज्य गुमाए । इटालियन मूलका नेपोलियन १९ औं शताब्दीको सबैभन्दा शक्तिशाली शासकहरूमध्ये एक थिए । नेपोलियनको पतनसँगै सम्राटहरूको युग समाप्त हुन थाल्यो र युरोपमा गणतन्त्र प्रणाली फस्टाउन थाल्यो । अमेरिकामा १८ औं शताब्दीको उत्तरार्धमा गणतन्त्र स्थापना भयो र निर्वाचित प्रतिनिधिहरू निर्वाचित हुन थाले । नाममा कुनै राजा, सम्राट वा राजा थिएनन् । बेलायतमा संसदको उदय भए पनि निर्वाचित प्रधानमन्त्रीले हरेक आदेशको लागि राजाको स्वीकृति खोज्थे ।

औद्योगिक क्रान्तिपछिको व्यवस्था

यस्ता गणतन्त्र र गणतन्त्रिक राज्यहरूमा अभिजात वर्गले प्रत्यक्ष रूपमा शासन गर्दैनथे तर तिनीहरूसँग घरजग्गा र कृषि भूमि थियो । यो अभिजात वर्गलाई चुनौती दिन एउटा नयाँ पूँजीवादी वर्ग उदय भइरहेको थियो । यो पूँजीवादी वर्गको दृष्टिकोण पूँजी जम्मा गर्ने र घरजग्गा खरिद गर्ने मात्र थिएन बरु यसलाई बजारमा लगानी गर्ने, नाफा कमाउने र त्यसपछि बजारमा फिर्ता लगानी गर्ने थियो । यस वर्गको उद्देश्य पूँजीमाथि नियन्त्रण कायम राख्ने थियो ।

उत्पादनका साधनहरू परिवर्तन भइरहेका थिए । व्यापार विस्तार गर्न बजारहरू खोजिरहेका थिए । पूँजीपतिहरूले शासकहरूलाई किनिरहेका थिए ताकि यदि तिनीहरूले प्रत्यक्ष रूपमा शासनमा भाग नलिए पनि सरकार उनीहरूको व्यवसायका लागि अनुकूल तरिकाले सञ्चालन होस् । यो नयाँ पूँजीवादी वर्गले विश्वभरका औद्योगिक रूपमा पछाडि परेका देशहरूलाई कब्जा गरिरहेको थियो । यसलाई उत्पादन र कच्चा पदार्थका लागि सस्तो र सजिलै उपलब्ध श्रमको आवश्यकता थियो । यसले कृषि देशहरूलाई अन्नको सट्टा व्यापार गर्न अनुकूल बाली खेती गर्न बाध्य पार्यो । यसले जबरजस्ती नील र कपास खेती गर्न थाल्यो । यो करार खेतीको सुरुवात थियो ।

मुक्तिदाताको रूपमा आए माक्र्स

यस प्रकारको खेतीमा किसानहरूले आफ्नै इच्छा र आवश्यकताअनुसार बाली उब्जाउन सक्दैनथे । बरु तिनीहरूले व्यापारका लागि आवश्यक पर्ने बालीहरू मात्र उब्जाउँथे । यसले विश्वभर व्यापक आतंक मच्चायो । किसानहरू भूमिहीन भए र खानाको अभाव भयो । अनिकाल, भोकमरी र संक्रामक रोगहरूबाट मानिसहरू मर्न थाले । यसले उद्योगहरूलाई सस्तो श्रम प्रदान ग¥यो । तर सबै प्रकारका शोषणको विरुद्धमा पनि आवाज उठ्यो ।

यी पूँजीवादी राष्ट्रहरूद्वारा शासित देशहरूमा विद्रोहहरू सुरु भए । परिणामस्वरूप कम्युनिस्ट घोषणापत्र बन्यो । यसको मस्यौदा तयार गर्ने दार्शनिक माक्र्सको जन्म मे ५, १८१८ मा भएको थियो । माक्र्सले यस विद्रोहमा चेतना जगाए र यसको व्याख्या गरे । कम्युनिस्ट घोषणापत्र यसको अभिव्यक्ति हो । कार्ल माक्र्स जर्मनीको राइनल्याण्ड–प्यालेटिनेट क्षेत्रको ट्रियरमा एक यहूदी परिवारमा जन्मेका थिए । उनी जन्मेको ६ वर्षपछि उनको परिवारले ईसाई धर्म अपनाए ।

कानूनको अध्ययन र साम्यवादको दर्शन

कार्ल माक्र्सले कानूनको अध्ययन गरे तर राजनीतिक रूपमा पनि सचेत थिए । उनले त्यस समयमा विश्वभर उपनिवेश गरिएका देशहरूको समाजको अध्ययन गरे र उनीहरूको असन्तुष्टि बुझे । विशेष गरी भारतको सन्दर्भमा उनले पूर्वी भारत कम्पनीको अत्याचारको पर्दाफास गरे । उनले सन् १८५७ को भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनको गहिरो अध्ययन गरे । उनले यस आन्दोलनमा लेख लेखे र सान्दर्भिक प्रश्नहरू उठाए । माक्सलाई उनका मित्र फ्रेडरिक एंगेल्सले सधैं साथ र समर्थन गरेका थिए ।

साम्यवादका उनका सिद्धान्तहरू रूस र चीनमा लागू भए । कम्युनिस्ट आन्दोलनहरू विश्वव्यापी रूपमा सुरु भए र कम्युनिस्ट पार्टीहरू गठन भए । रोचक कुरा के छ भने पूँजीवादी गणतन्त्रमा पहिलो निर्वाचित सरकार सन् १९५७ मा भारतीय राज्य केरलामा गठन भएको थियो ।

माक्र्सको सिद्धान्तलाई चीनले विकसित गर्यो तर भारतका विभिन्न राज्यमा सरकार चलाइरहेका कम्युनिस्टहरुले परिवर्तित विश्व र युवाको भावनालाई संवोधन गर्नै सकेनन् ।

अहिले पछिल्लो भारतको विधानसभा निर्वाचनले भारतका विभिन्न राज्यहरूमा कम्युनिस्ट सरकारहरू नरहेपनि माक्र्स र कम्युनिस्ट विचारहरु भने निकैं प्रभावशाली बनेर अस्तित्वमा छन् ।

विभिन्न एजेन्सीहरुको सहयोगमा एम एल थापा