चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिनपिङले सन् २०१२ मा व्यापक भ्रष्टाचार विरोधी अभियान सुरु गरेदेखि चिनियाँ कम्युनिष्ट पार्टी (सीपीसी) का शीर्ष नेताहरूसहित १५ लाख भन्दा बढी अधिकारीहरूलाई अनुशासनको कार्वाही गरिएको छ ।
ती कार्वाही गरिएकाहरुमध्ये जी जीयानये जो जिंआंगसु प्रान्तका पूर्व पार्टी प्रमुख हुन् । कंलकित रुपमा उनलाई अहिले केवल घूस र घोटालाका लागि सम्झने गरिन्छ । यद्यपि, आफ्नो पतन हुनुभन्दा पहिले उनी आफ्नो फलामको मुट्ठी भएको क्षमताका लागि प्रख्यात थिए । ‘याङ्झु मा’ दक्षिणी सप्ताहन्तमा एउटा स्थानीय मिडिया रिपोर्ट यस्तो लेख्छ– ‘धेरै व्यक्तिहरू सहमत छन् कि जी सन् १९४९पछि शहरमा सबैभन्दा ठूलो योगदान पुर्याउने नेता हुन् ।’
चीनको राजनीतिक प्रणालीका चित्रहरु तेज गतिमा विभाजित छन् । एउटा क्याम्पले चीनलाई कन्फ्युसियाली शैलीको योग्यताको रूपमा वर्णन गरेको छ र त्यहाँ अधिकारीहरू छनौट गरिएको हुन्छ । शेन्डोङ युनिभर्सिटीका डानियल ए बेलले चुनावलाई नभई ‘टप डाउन’ प्रक्रियामा ‘क्षमता र सद्गुण अनुसार’ राखेका छन् । बेलका अनुसार लोकतन्त्रको वैकल्पिक प्रस्ताव मेरिटोक्रेसी (जहाँ क्षमताअनुसार नेतृत्व चयन गर्ने हुन्छ) हुनुपर्छ– सम्पादक) । यो नयाँ विकल्प एउटा चुनौती पनि हो प्रजातन्त्रका लागि । उनको सल्लाह छ कि चिनियाँ सरकारले यो मोडल विदेशमा निर्यात गर्नु पर्छ ।
अर्को शिविरमा क्लेरमन्ट म्याकेनेना कलेजका मिन्क्सिन पेई र लेखक गोर्डन जी चान जस्ता नायसेयरहरू छन् जसले दशकौंसम्म जबरजस्ती गर्दै थिए कि सीपीसी भ्रष्टाचारबाट क्षय हुँदैछ र चाँडै नै पतन हुनेछ । गम्भीर शब्दहरूमा पेईले चिनियाँ शासनलाई ‘लुट्ने, ठग्ने र पूर्ण कुकर्मले भरिएको’ भनेर वर्णन गर्दछन् ।
वास्तवमा, दुबै दृश्य सही छैन । भ्रष्टाचार र योग्यता केवल चीनको राजनीतिक प्रणालीमा एकसाथ हुँदैन । तिनीहरूलाई पारस्परिक रूपमा सुदृढ पार्न सकिन्छ । जी प्रकरण एक महत्वपूर्ण केस हो । विशाल विध्वंस र सहरी नविकरण परियोजनाहरूको माध्यमबाट उनले छिटो याङजुलाई एक पुरस्कार विजेता पर्यटन गन्तव्यमा रूपान्तरण गरे । आफ्नो क्यारियरका क्रममा उनले ‘मेयर बुल्डोजर’ उपनामले कमाए । उनको नेतृत्वमा शहरको जीडीपी प्रान्तीय औसतलाई पार गर्यो, पहिलो पटक ।
यसबीचमा जीआईको लामो समयमा उनका साथीहरुले उनको कार्यकालमा अथाह सम्पति कमाए । भव्य उपहार, घूस र कम्पनी सेयरको बदलामा जीले तिनीहरूको व्यवसायलाई सरकारी निर्माण र नवीकरण परियोजनाहरूमा एकाधिकारको पहुँचमा पुरस्कृत गरे । यीमध्ये एक कम्पनी गोल्ड म्यान्टिसले यसको नाफा मात्र छ वर्षमा पन्ध्र गुणा बढेको देख्यो । जीले विकासका लागि अधिक उत्पादनमा जोड दिने काम गरे ।
यो विरोधाभास यत्तिमा सीमित छैन जीका लागि । आगामी पुस्तकमा चीनको गिल्डेड एज ३३१ सीपीसी सहर स्तरका सचिवका क्यारियरको मेरो अध्ययनमा मैले भेट्टाए कि भ्रष्टाचारको आरोपमा झेलिएका ४० प्रतिशतलाई पाँच वर्ष्भित्र वा केवल केही महिना अघि पदोन्नति गरिएको थियो ।
यथार्थमा भन्ने हो भने चिनियाँ मेरिटोक्रेसीका च्याम्पियन (भेट्रान पूंजीपति) एरिक एक्स लिले संरक्षण र भ्रष्टाचारको अस्तित्वलाई स्वीकार गर्छन् तर तर्क गर्छन् कि ‘योग्यता आधारभूत चालक नै रहन्छ ।’ यद्यपि भ्रष्टाचारको दोषमा भन्दा पनि प्रणालीको विशेषता हो । यो कुनै आश्चर्यको रूपमा आउदैन । सीपीसीले मूल्यवान संसाधनहरू नियन्त्रण गर्दछ जस्तै जग्गा र वित्तियदेखि खरिद सम्झौतासम्म सीपीसीका अलग अलग नेताहरूले गर्न सक्दछन् र व्यक्तिगत शक्ति कमान्ड गर्न सक्छन् । यसका लागि सीपीसी नेताहरू आफूलाई सफाईका लागि उपल्लो कमिटिमा लगातार अनुरोध पठाउछन् र जसमध्ये धेरै भ्रष्टाचारमा जोडिएका छन् ।
यसबाहेक, कुनै पनि राजनीतिक योग्यताले अभिभावकहरूको सुरक्षा कसले गर्न सक्छ भन्ने समस्याको सामना गर्दछ । लीले पार्टीको नियुक्ति गर्ने निकाय, संगठन र विभागलाई वर्णन गरेका छन्, ‘मानव संसाधन इञ्जिन जो सबैभन्दा सफल निगमहरूको ईष्र्या हुनेछ ।’ यद्यपि यदि कोही पनि छ भने यो कार्यालयहरु भन्दा पनि भ्रष्ट हुन्छ, किनभने स्पष्टतः यो नियुक्ति र पदोन्नतिहरुलाई नियन्त्रण गर्दछ । ध्यान दिनुहोला सन् २०१८ मा केन्द्रीय संगठन विभागका ६८ अधिकारीहरूलाई भ्रष्टाचारको लागि सजाय दिइयो ।
यसैबीच विपरित दिशामा विकासलाई बढावा दिन र सामाजिक कल्याण प्रदान गर्न भ्रष्ट अधिकारीहरूको प्रभावकारितालाई वेवास्ता गर्दै सन् २०१२ मा नाटकीय ढंगले चोङगिङका पार्टी पार्टीका पूर्व प्रमुख बो शिलाई पार्टीबाट हटाइयो । बो सबैभन्दा उल्लेखनीय उदाहरण हुन् । यद्यपि उनले स्पष्ट रूपमा आफ्नो शक्तिको दुरुपयोग गरे। बोले आफ्नो भूमिका साथ नगरपालिकाको भाग्यलाई बदलिदिए र सार्वजनिक सामानहरू अनि सयौं लाखौं गरीब बासिन्दालाई किफायती आवास दिएका थिए ।
दुबै शिविरहरूले बुझ्न नसक्नु भनेको चीनको अरु प्रतिस्पर्धी राजनीतिक प्रणालीमा भ्रष्टाचार र प्रदर्शनको बीचमा सहजीवी सम्बन्ध हो । राजनीतिक संभ्रान्त वर्गका लागि जसको औपचारिक तलब कम छ, क्रोनिज्मले केवल भव्य खपतलाई आर्थिक सहयोग मात्र गर्दैन तर उनीहरूको क्यारियरलाई अगाडि बढाउन मद्दत गर्दछ । धनी क्रोनीहरूले सार्वजनिक कार्यमा चन्दा दिन्छन्, राज्य निर्माण योजनाहरूमा लगानी गर्न व्यवसाय नेटवर्कहरू परिचालन गर्छन् र राजनीतिज्ञहरूलाई उनीहरूको हस्ताक्षर परियोजनाहरू पूरा गर्न मद्दत गर्छन । जसले शहरको शारीरिक छवि र नेताको ट्र्याक रेकर्ड दुबै सुधार गर्दछ ।
वाक अ मोलको एक सुपरसाइज्ड खेल जस्तै भ्रष्टाचार विरुद्ध सि जिन पिङको एक प्रकारको धर्मयुद्धमा आश्चर्यजनक संख्यामा अधिकारीहरु पक्राउ पर्छन् र अझै जारी छ । तर अभियानले महत्वपूर्ण वास्तविकतालाई बेवास्ता गर्दछ । राजनीतिज्ञको प्रदर्शन कर्पोरेट क्रोनियस र राजनीतिक संरक्षणबाट प्रायोजनमा निर्भर हुन्छ । न त गिरफ्तारीको गतिले अर्थव्यवस्थामाथि राज्यको शक्ति घटाएको छ, जुन भ्रष्टाचारको जड हो । यस विपरित सीले राज्य हस्तक्षेपलाई वर्षामा नदेखिएको शान्त स्तरमा पुर्याए ।
विरोधाभासहरूले चीनको राजनीतिक अर्थव्यवस्था परिभाषित गर्दछ । चीनमा कम्युनिष्ट पार्टीले शासन गरेको छ तर यो पूंजीवादी हो । शासन प्रणालीमा योग्यता छ तर यो भ्रष्ट पनि छ । चीनलाई बुझ्नका लागि हामीले त्यस्ता विरोधाभासहरू बुझ्नु आवश्यक छ जुन अर्को दशकमा पनि राम्रोसँग जारी रहनेछ ।
यूएन यूएन मेचिगन विश्वविद्यालय एन आर्बरमा पोलिटिकल इकोनोमीकी प्रोफेसर हुन् ।उनी हाउ चाइना इस्क्याप्ड द पोर्वटी ट्रयाप नामक किताबकी लेखक र आगामी पुस्तक चीनको गिल्डेड एजकी लेखिका हुन्। प्रोजेक्ट सिण्डिकेटको सहयोगमा ।
