यदि तपाईं यस ग्रहको अर्धवयस्क वासिन्दा हो भने तपाईंले बाँकी जीवनभर चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिनपिङलाई एसियाकै शक्तिशाली मुलुक चीनमा शक्तिमै टिकिरहेको देख्नुहुनेछ । तपाईंको सन्तानले राष्ट्रपति सीले परिकल्पना गरेको सिल्क रोड परियोजनाअन्तर्गतको सडकमा नियमित सवारी हुइँकाउनेछन् ।

प्रायः अमेरिकी नागरिकको जिब्रोमा ‘अमेरिकन ड्रिम’ झुन्डिएजस्तै तपाईंका नाति नातिनाले बारम्बार ‘चाइना ड्रिम’ शब्द उच्चारण गर्नेछन् । तर, चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिनपिङले राजनीतिक शक्तिलाई सरकारको महत्वपूर्ण नीतिमा रूपान्तरण गर्न सफल भएमा मात्र यी सबै कुरा पूरा हुनेछन् । चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीको १९औँ महाधिवेशनले सीलाई माओत्सेतुङ र देङ सिआओपिङको स्थान दिएको छ । उनी अहिलेसम्मकै शक्तिशाली नेता साबित भएका छन् । चीनको कम्युनिस्ट पार्टीको उच्च नेतृत्वको ठूलो समूहमध्ये अधिकांशलाई राष्ट्रपति सीले चयन गरेका छन् । आफ्नो अस्पष्ट आदर्शलाई पार्टीको संविधानमा समावेश गरेपछि सी पार्टीभित्रै आलोचित बनेका छन् । राष्ट्रपति सीले आफ्नो पहिलो कार्यकालमा उत्पन्न त्रासको संस्कृतिलाई समेत समीक्षा गरेका छन् ।

किनकि, पाँच वर्षको अवधिमा पार्टीका तीन लाखभन्दा बढी सदस्यलाई जेल हालिएको छ भने एकतिहाइ सैन्य अधिकारीलाई शुद्धीकरणका नाममा विभिन्न सजाय दिइएको छ । सीको निर्णयपछि हजारौँ सेना आत्मघाती कदम चाल्न बाध्य छन् । कम्युनिस्ट पार्टीका अधिकांश सदस्य चीनमा ‘लोकप्रिय’ भ्रष्टाचारविरोधी अभियानको सिकार भएका छन् । तर, सजाय पाउने अधिकांश सदस्य र सेनाका अधिकारी राष्ट्रपति सीका विरोधी समूह हुन् । सरकारले भ्रष्टाचारविरुद्ध यस्तो कदम चलाएको थियो कि कुन वेला कुन अधिकारी बर्खास्त हुने थाहा थिएन । चीनका सरकारी अधिकारीले एकाविहानै वरिष्ठ कर्मचारीलाई फोन गरेर उनीहरूमध्ये कोही पक्राउको सूचीमा भए–नभएको बुझेर मात्र कार्यालयमा आउन अनुरोध गर्थे । यसको अर्थ यो हो कि, जुनसुकै व्यक्ति कुनै पनि वेला सजायको दायरामा पर्थे ।

सीको आगामी शक्तिले बाँकी विश्वलाई के अर्थ राख्छ ?

तत्कालका लागि चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीको मुख्य प्राथमिकता अर्थतन्त्रलाई पहिलेकै ‘ट्र्याक’मा ल्याउनु हो । अवश्य पनि अर्थतन्त्र निरन्तर रूपमा वृद्धि भयो, तर कति वृद्धि भयो भन्ने कुनै लेखाजोखा छैन । अधिकांश वैकल्पिक अनुमानले चीनको आर्थिक वृद्धि सरकारले आधिकारिक रूपमा सार्वजनकि गरेको तथ्यांकभन्दा तीन प्रतिशतले न्यून भएको देखाएका छन् । चीनको निर्यातमुखी र लगानीमा आधारित खाँटी मोडल विस्तारै सुस्त हुँदै छ । अर्थतन्त्ररूपी इन्जिनलाई कायमै राख्नका लागि आर्थिक क्षेत्रमा चीनले ठूलो लगानी गरेको छ । तर, उत्पादन अस्थिर छ । चीनको कम्युनिस्ट पार्टीले वर्षौंदेखि असन्तुलन र अपर्याप्त विकास अंगीकार गरेको छ ।

पार्टीका लागि तत्तकालीन चासो यो छ कि, आर्थिक सफलताले वृहत् मध्यमवर्गीय समूह सिर्जना गरेको छ । दुई कारणले बुर्जुवा वा पुँजीपति वर्ग समस्यामा छन् । एकातिर उसले राजनीतिक अधिकार माग्छ भने अर्कोतर्फ पुँजीपति वर्ग राष्ट्रवादी भावनाको महŒवपूर्ण स्रोत हो । चाइना ड्रिमअनुसार राष्ट्रपति सीले विश्वको सबै विषय बुझेको र मध्यमवर्गीयको अपेक्षालाई पूरा गर्ने उनी नै एक मात्र व्यक्ति भन्ने तर्क गर्छ । सन् २०१२ मा राष्ट्रपतिमा निर्वाचित भएपछि सीलाई अत्यधिक अधिकार प्राप्त भयो, किनकि चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टी अर्थतन्त्रबारे त्रसित थियो । तर, सीले प्रणालीलाई सुधार गर्न सकेनन् । उनले चार वर्षअघि नै बजारलाई निर्णायक भूमिका खेल्न अनुमति दिनुपर्ने बताएका थिए । तर, देखाबटी सुधारले रोजगारीमा कटौती भएको छ । सीमाक्षेत्रमा समाजिक अशान्ति बढेको छ । त्यसै कारणले उनी आफ्नो हातमा सम्पूर्ण शक्ति लिने विषयमा सोचमग्न छन् । शक्तिमा टिकिरहने उनको सोचाइ तत्काल अन्त्य हुने छनक देखिँदैन ।

देशमा स्थापित दृढ स्वार्थले सुधारमा अवरोध गरेपछि सीले आफूमा शक्ति केन्द्रित गरेका उनका भित्री वृत्तका मानिसहरूको भनाइ छ । प्रान्तीय प्रशासक, राज्यको स्वामित्व भएका उद्योगधन्दा तथा कलकारखाना र सेनामाथि उनले सुधारको खाँचो आैँलाएका । नयाँ स्थायी समितिमा सीले असंख्यक बजारमुखी नेता चयन गरेका छन्, र सुधारलाई शक्तिमा आउने खेलको अन्तिम अंशको रूपमा लिएका छन् । चिनियाँ अर्थतन्त्ररूपी खम्बालाई बलियो बनाउन आगामी पाँच वर्षमा सीले अझै गहिरो आधार तय गर्नेछन् । तर, यसले ठूलो उथलपुथल निम्त्याउनेछ– बेरोजगारीदर वृद्धि हुनेछ र बैंकहरू टाट पल्टिनेछन् ।

चिनियाँ विशेषतासहितको नयाँ विश्व प्रणाली

राष्ट्रपति सीले कंग्रेसलाई गरेको सम्बोधनमा चीनले संसारलाई के गर्छ भन्ने विषय खासै उल्लेख गरेनन् । केवल चीनले विश्वमा महत्वपूर्ण र उत्तरदायी भूमिका खेल्नुपर्ने विषयमा केन्द्रित रहे । तर, उनका अतीतका कार्यलाई हेर्दा संसारले चीनलाई कुनै पनि विवादास्पद विषयमा ‘कम्प्रोमाइज’ गर्ने देखिँदैन । अन्तर्राष्ट्रिय प्रणालीको एउटा अंशमा आफ्नै नियमावली लाद्ने सम्भावना देखेमा मात्र विश्वव्यापी रूपमा सामग्री वितरण गर्न लालायित व्यक्तिका रूपमा सी चिनिन्छन् । आगामी दिनमा राष्ट्रपति सीले चिनियाँ विशेषतासहितको एउटा विश्व प्रणाली खोज्नेछन् । उनको राष्ट्रिय पुनर्जीवितताको व्यानरमुनि आक्रामक विदेश नीतिको अभ्यास केवल नयाँ मध्यमवर्गीयलाई देखाउने चटक मात्र हुनेछ । राष्ट्रपति सी अर्थतन्त्रमा विफल भएमा सन् २०४९ मा चीन अमेरिकाको हाराहारीमा पुग्ने बाचा गफमै सीमित हुनेछ ।

चीनप्रति विश्वको आकर्षणमध्ये ८० प्रतिशत उसको आर्थिक सफलता हो । चीनको कम्युनिजम कम्युनिस्ट पार्टीको पोलिटब्युरो र द्वन्द्ववाद होइन, बरू उसले विकास गरेको तीव्र गतिमा गुड्ने रेल र तीव्र व्यापार हो । आफ्नो मार्गमा अलिकति लर्खराए बाँकी संसारप्रति आक्रामक रूपमा प्रस्तुत हुने सी यस क्षेत्रका मानिसको ध्यानाकर्षण ‘डाइभर्ट’ गर्न एसियाका केही क्षेत्रलार्ई रोमनको पेसेबर युद्धक्षेत्रजस्तै रूपान्तरण गर्न चाहन्छन् । सन् १९६२ मा भारतसँगको युद्ध माओको ‘एक फड्को अगाडि’ भन्ने नारा दुर्घटनाग्रस्त भएपछि उत्पन्न घरेलु समस्यासँग सम्बन्धित थियो । तर, वर्तमान आणविक हतियारको युगमा सम्राज्य निर्माण त्यति सहज छैन र चीनका क्षेत्रीय रूपमा विरोधी तीन÷चार राष्ट्रहरू प्राविधिक रूपमा सर्वोच्च र निरन्तर शक्तिशाली साबित हुँदै छन् । एसियाका प्रायः देशमा सुरक्षा बजेट बढ्नुको मुख्य कारण पनि यस क्षेत्रका सरकार सम्भावित द्वन्द्वका लागि तयार हुनु हो ।

उपभोग, प्रविधि र शक्तिले अगाडि बढेको चिनियाँ अर्थतन्त्र आगामी केही दशकमा परिवर्तन भए के हुन्छ ? विश्व प्रणालीमा सन् १९५० र १९६० को दशकमा अमेरिकाको जस्तो प्रोफाइल थियो चीनको पनि त्यस्तै हुनेछ । विश्वकै सबैभन्दा ठूलो अर्थतन्त्र भएको चीन अझै पनि तानाशाही प्रणालीमा रमाउँछ र रक्षा बजेटमा पनि वृद्धि गर्छ भने विश्वले चिन्ता लिनुपर्ने पर्याप्त कारण हुनेछन् ।

सीको उदयले भारतका लागि के अर्थ राख्छ ?

सांकेतिक रूपमा पछिल्लो समयमा भारतको चीनसँग विवाद छ । दलाइ लामाको उत्तराधिकारी, बेल्ट रोड र दोकलाम पठारको विषयले भविष्यमा पनि विवाद निम्तने पक्का छ । महाअधिवेशनमार्फत पुनः ऊर्जा पाएका सीले आगामी वर्षको पहिलो ६ महिनामा नयाँ दिल्लीलाई खरायोको जस्तो मुक्का दिने भारतको रणनीतिक सरकारले अनुमान गरिसकेको छ । सन् २०१२ मा शक्तिमा आएपछि राष्ट्रपति सीले भनेका थिए, ‘मतभिन्नता अन्त्य गर्न सबैभन्दा पहिला तपार्इं बलियो हुनुपर्छ ।’ महाअधिवेशन समाप्तिसँगै उनी निकै शक्तिशाली भएको प्रस्ट देखिएको छ ।

उनी के गर्न चाहन्छन् भन्ने अस्पष्ट रूपमा व्यक्त गर्दै आएका सीले राज्यको नीतिसम्बन्धी कागजातमा ठोस ढंगले प्रस्तुत भएका छन् । उनले वास्तवमै मतभिन्नता अन्त्य गर्छन् वा गर्दैनन् भन्ने विषय आगामी पाँच वर्ष (सम्भवतः १० वा १५ वर्ष)भित्र थाहा हुनेछ । यस विषयले संसारको भविष्य दिशानिर्देश गर्नेछ ।

(हिन्दुस्तान टाइम्समा प्रकाशित लेखको इनयाँपत्रिकाद्धारा अनुवादित अंश) ।